2019-يىللىق نوبېل فىزىئولوگىيە ۋە مىدىتسىنا مۇكاپاتى

تۈنۈگۈن ئاخشام نوبېل فىزىئولوگىيە ۋە مىدىتسىنا مۇكاپاتى ۋىليام كالىن(William Kaelin، سول)، پىتىر راتكىلىف (Peter Ratcliffe، ئوتتۇرا) ۋە گىرىگ سىمىنزا (Gregg Semenza، ئوڭ)غا گېننىڭ تۆۋەن ئوكسېگىن مۇھىتىدىكى رېئاكسىيەسىنى ئېچىپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن بېرىلدى.


01.png

02.jpg

03.jpg

04.jpg

05.jpg

ئوكسىگېن يەرشارى ئاتموسفېراسىنىڭ بەشتىن بىرىنى ئىگىلەيدۇ، ھايۋاناتلار ھاياتىدا كەم بولسا بولمايدىغان ماددا.  ھايۋانات ھۈجەيرىسىدىكى يىپسىمان تەنچىلەر (线粒体) ئوكسىگېندىن پايدىلىنىپ، يېمەكلىكنى كېرەكلىكىنى ئېنېرگىيەگە ئايلاندۇرىدۇ.


ئالدىنقى ئەسىردە، بىز بويۇننىڭ ئىككى تەرىپىدىكى چوڭ قان تومۇر بىلەن قوشنا بولغان بويۇن قىزىل قان تومۇر تەنچىسىدە ئالاھىدە ھۈجەيرە بارلىقىنى، ئۇنىڭ قاندىكى ئوكسىگېن مىقدارىنى ھېس قىلىدىغانلىقىنى بايقىدۇق.  ئەمما، بىز بويۇن قىزىل قان تومۇر تەنچىسىنىڭ كونتروللۇقىدا تۆۋەن ئوكسىگېن سەۋىيەسىگە تېز ماسلاشقاندىن سىرت، يەنە باشقا فىزىئولوگىيىلىك ماسلىشىش مېخانىزمىمۇ بار. تۆۋەن ئوكسىگېن مۇھىتىدا، بىر ھالقىلىق فىزىيولوگىيەلىك رېئاكسىيە دەل قىزىل قان ھۈجەيرىسىنى ھۈجەيرىسىنى ئىلگىرى سۈرگۈچى گورمون سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى، بۇ خىل ھورمۇن قىزىل قان ھۈجەيرىسىنىڭ ھاسىللىنىشىنى تېزلىتىدۇ.


ئۇنداقتا ئوكسىگېن مىقدارى بۇ جەرياننى قانداق كونترول قىلىدىغاندۇ؟

مۇ گېنىنىڭ ئوكسىگېنغا تايىنىپ تەڭشىشىنى تەتقىق قىلغان، ئۇمۇ ئوكسىگېن ئىندۇكسىيە مېخانىزمىنىڭ پەقەت ئىشلەپ چىقىرىدىغان بۆرەك ھۈجەيرىسىدىلا بولۇپ قالماستىن، ھەممە توقۇلمىلاردا دېگۈدەك بارلىقىنى بايقىغان. جىگەر ھۈجەيرىسىدە بىر خىل ئاقسىل بىرىكمە ماددىسىنى بايقىغان، بۇ خىل ماددا بىر خىل ئوكسىگېنغا تايىنىش ئۇسۇلى ئارقىلىق پارچىسى بىلەن بىرىكىدىكەن. ئۇ بۇ خىل بىرىكمە ماددىنى ئوكسىگېن يېتىشمەسلىككە يېتەكلىگۈچى فاكتور دەپ ئاتىغان.


1995-يىلىدىن باشلاپ، كە قارىتا كەڭرى بولغان تەتقىقاتىنى باشلىغان، ھەمدە تە ئىككى خىل ئوخشىمايدىغان دىنئا بىرىكتۈرگۈچى ئاقسىل : ۋە نى بايقىغان.  ئوكسىگېن مىقدارى ئاز ۋاقىتتا، ھۈجەيرە يادروسىدا قوغدىلىنىدۇ ۋە توپلىنىدۇ. ئۇ يەردە، بىلەن  بىرلىكتە ئوكسىگېن يېتىشمەسلىكنى تەڭشىگۈچى گېن تەرتىپىگە بىرىكىدۇ.  ئوكسىگېن كۆپ ۋاقىتتا، ھۈجەيرىدىكى نىڭ مىقدارى تولىمۇ ئاز. بۇنداق ئەھۋال ئاستىدا، ئاقسىل ئېنزىم تەنچىسى نى ئازايتىپ، بىر خىل ئۇبىكۇتىن دەپ ئاتىلىدىغان پېپىتىدنى ئاقسىلى ئۈستىگە قوشىدۇ.


يۇبىكتىن بولسا ئاقسىل ئېنزىم تەنچىسىنىڭ ئاقسىل تۆۋەنلەتكەنلىكىنىڭ بەلگىسى. ئەمدىلىكتىكى يادرولۇق مەسىلەن بولسا، يۇبىكتىننىڭ قانداق قىلىپ بىر خىل ئوكسىگېنغا تايىنىشچانلىق ئۇسۇلى ئارقىلىق بىلەن بىرىكىشىدە؛ ئۇندىن سىرت، راك تەتقىقاتچىسى  ئەينى ۋاقىتتا بىر خىل ئىرسىيەت خاراكتېرلىك يىغىندى كېسەللىك ئالامىتى ـــ يىغىندى كېسەللىك ئالامىتىنى تەتقىقات قىلىۋاتقانىدى. بۇ خىل ئىرسىيەت خاراكتېرلىك كېسەل ئۇشتۇمتۇت ئۆزگەرگەن ئىرسىيەت قالغان ئائىلىدىكىلەرنىڭ مەلۇم راك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋىپىنى كۆرنەرلىك يۇقىرى كۆتىرىدۇ.


كالىن ۋىھاشئەل گېنىدا بىر خىل راك كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئالالايدىغان ئاقسىلنىڭ كودلاشتۇرۇلغانلىقىنى ئىسپاتلىغان. ئۇ يەنە نورمال ۋىھاشئەل گېىنى كەم راك ھۈجەيرىسىنىڭ ئىپادىلەيدىغان تۆۋەن ئوكسىگېن تەڭشەش گېنى سەۋىيسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىدە نورمالسىزلىقىنى بايقىغان. لېكىن ۋىھاشئەل گېنىنى قايتىدىن راك ھۈجەيرىسىگە ئەكىرگەندە، ئوكسېگىن مىقدارى يەنە نورمال ھالەتكە كەلگەن. 


ئوكسىگېن ھىدروكسىل ئارقىلىق ئەچئايئەف بىلەن بىرىكىش جەريانى ئارقىلىق ئەچئايئەف نى تۆۋەنلىتىدۇ. ئەچئايئەف ئاقسىلى ئەچئايئەفنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىرىكمە ماددىنى پەرىقلەندۈرەلەيدۇ ۋە ھاسىللىيالايدۇ، بۇ بىر خىل ئوكسىگېنغا تاينىش ئۇسۇلى ئارقىلىق تۆۋەنلىتىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

بايقىشىچە: ۋىھاشئەل بىلەن ئەچئايئەف ئۆز ئارا تەسىرلىشەلەيدۇ، ھەمدە ئۇ ئەچئايئەفنىڭ نورمال ئوكسىگېن مۇھىتىدا تۆۋەنلىشى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدۇ دەپ ئەچئايئەف بىلەن ۋىھاشئەلنىڭ مۇناسىۋىتى باغلىدى.


بۇ ئۈچ نوبېل مۇكاپاتى ساھىبىنىڭ خىزمىتى بىزگە ئوخشىمىغان ئوكسىگېن مۇھىتىدا ئاساسىي فىزىلوگىيەلىك جەرياننىڭ قانداق تەڭشىلىدىلىغانلىقىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشەندۈردى.ئوكسىگېن سەزگۈ مېخانىزىمى ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ مىتابولىزىمىنى تەڭشەپ تۆۋەن ئوكسىگېنلىق مۇھىتقا ماسلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.مەسىلەن، جىددىي ھەرىكەت قىلغان ۋاقتىمىزدا، بىزنىڭ مۇسكۇلىمىز مۇشۇ خىل ئەھۋال ئاستىدا تۇرىدۇ.


ئىممۇنىتېت سىستېمىسى باشقا فىزىلوگىيەلىك ئىقتىدارلار ھەم ئوكسېگىن سەزگۈ مېخانىزىمىنىڭ تەڭشىشىگە ئۇچرايدۇ. تەتقىقاتتا ئىسپاتلىنىشىچە، ھامىلە يېتىلىش مەزگىلىدە، بۇ جەريان قان تومۇرنىڭ نورمال ھاسىللىنىشى ۋە بالا ھەمراھىنىڭ يېتىلىشىنى كونترول قىلىشتىن ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.


ئوكسىگېن سەزگۈ مېخانىزمىنىڭ باشقا كېسەللىكلەر بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋىتى بار، مەسىلەن بۆرەك ھۈجەيرىسى ھاسىللىغان ئىئوپى قىزىل قان ھۈجەيرىسىنىڭ ھاسىللىنىشى ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم، لېكىن ئىئوپىنىڭ ئىپادىلىنىشىنىڭ ئازىيىشى سەۋەبلىك، ئاستا خاراكتېرلىك بۆرەك ئىقتىدارى چېكىنىش كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلاردا ئېغىر دەرىجىدىكى قانداق ئازلىق كېسىلى ئەگىشىپ كېلىدۇ.


 ئوكسىگېن سەزگۈ مېخانىزمى يەنە راك كېسىلى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن ئۇ ئۆسمىدە قان تومۇرنىڭ شەكىللىنىشى ۋە مېتابولىزىمنى قايتا قۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ، بۇ ئارقىلىق راك ھۈجەيرىلىرى ئۈنۈملۈك كۆپىيىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئەگەر ئوخشىمىغان ئوكسېگىن سەزگۈ مېخانىزىمىدا ئاكتىپلىغىلى ياكى توسقىلى بولىدىغان دورا ياساپ چىقالىساق، بەلكىم ئۈنۈملۈك ھالدا راك كېسىلىگە ئارىلىشالىشىمىز مۇمكىن